Πολυβολεία Bunk’Art στα Τίρανα!
Θλιβερό παρελθόν, αισιόδοξο τουριστικό μέλλον !

Γράφει και φωτογραφίζει o Πάνος Γεωργιάδης

Αν περπατήσετε σήμερα στο κέντρο των Τιράνων, θα νιώσετε μια ευχάριστη έκπληξη αφού η πόλη μεταμορφώνεται καθημερινά!

Πολύχρωμα κτίρια, καφετέριες γεμάτες νέους, μοντέρνα αρχιτεκτονική και μια διάχυτη αίσθηση αισιοδοξίας. Κι όμως, ακριβώς κάτω από τα πόδια των περαστικών, ή κρυμμένα σε κοινή θέα πίσω από κυβερνητικά κτίρια, κρύβεται ένα σκοτεινό, δαιδαλώδες παρελθόν…

Ο λόγος για τα περίφημα Bunk’Art, τα άλλοτε απόρρητα πυρηνικά καταφύγια και πολυβολεία του κομμουνιστικού καθεστώτος, τα οποία σήμερα έχουν μεταμορφωθεί σε μερικά από τα πιο εντυπωσιακά και υποβλητικά μουσεία σύγχρονης ιστορίας και τέχνης στην Ευρώπη.

Η Ιστορία: Το σύνδρομο της «Μανίας των Καταφυγίων»…

Για να καταλάβει κανείς την ύπαρξη αυτών των κατασκευών, πρέπει να γυρίσει το ρολόι πίσω στη δεκαετία του 1970 και του 1980. Η Αλβανία, υπό την απόλυτη και σκληρή δικτατορία του Ενβέρ Χότζα, είχε απομονωθεί πολιτικά σχεδόν από όλο τον κόσμο, σπάζοντας τις σχέσεις της ακόμα και με τη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα.

Ο Χότζα, κυριευμένος από φόβο για μια επικείμενη ξένη εισβολή, ξεκίνησε ένα από τα πιο παράλογα και δαπανηρά κατασκευαστικά προγράμματα στην παγκόσμια ιστορία: τη «βουνκεροποίηση» (bunkerization) της χώρας.

Υπολογίζεται ότι από τη δεκαετία του ’70 έως τις αρχές του ’80, χτίστηκαν στην Αλβανία περισσότερα από 170.000 καταφύγια και πολυβολεία – από μικρά «μανιτάρια» ενός ατόμου στις παραλίες και τα βουνά, μέχρι γιγαντιαία υπόγεια συγκροτήματα για την ελίτ.

Η σημερινή εικόνα: Από το σκοτάδι στο φως…

Για χρόνια μετά την πτώση του καθεστώτος το 1991, αυτά τα τσιμεντένια «σπυριά» στο σώμα της χώρας θύμιζαν μια εποχή που όλοι ήθελαν να ξεχάσουν. Πολλά ρημάξανε, άλλα έγιναν αποθήκες ή στάβλοι. Όμως, η νέα γενιά της Αλβανίας και η τουριστική αναγέννηση των Τιράνων βρήκαν έναν ευφυή τρόπο να επαναπροσδιορίσουν αυτή την κληρονομιά. Έτσι γεννήθηκαν το Bunk’Art 1 και το Bunk’Art 2.

Bunk’Art 2: Η καρδιά του τρόμου στο Κέντρο της πόλης…

Αν βρίσκεστε στο κέντρο των Τιράνων, δίπλα από την πλατεία Σκεντέρμπεη και το Υπουργείο Εσωτερικών, θα δείτε έναν τσιμεντένιο θόλο που μοιάζει να ξεφυτρώνει από το έδαφος. Αυτή είναι η είσοδος του Bunk’Art 2.

Πρόκειται για ένα υπόγειο καταφύγιο 1.000 τετραγωνικών μέτρων, με τούνελ ενισχυμένα με τσιμέντο και σίδερο, που χτίστηκε για να προστατεύσει την ελίτ της αστυνομίας και του Υπουργείου Εσωτερικών σε περίπτωση χημικής ή πυρηνικής επίθεσης. Σήμερα, ο χώρος έχει μετατραπεί σε ένα συγκλονιστικό μουσείο αφιερωμένο στα θύματα του κομμουνιστικού καθεστώτος και στη δράση της διαβόητης μυστικής αστυνομίας, της Sigurimi.

Μπαίνοντας μέσα, η ατμόσφαιρα αλλάζει απότομα. Η θερμοκρασία πέφτει, οι διάδρομοι είναι στενοί και ο χαμηλός φωτισμός δημιουργεί μια κινηματογραφική, σχεδόν κλειστοφοβική αίσθηση. Στα δεκάδες δωμάτια θα δείτε:

• Αυθεντικό εξοπλισμό υποκλοπών και τηλεπικοινωνιών της εποχής.

• Φωτογραφίες, έγγραφα και μαρτυρίες για τις διώξεις των αντιφρονούντων.

• Στολές, μάσκες αερίων και αναπαραστάσεις των ανακριτικών γραφείων.

Bunk’Art 1: Το πυρηνικό παλάτι στα περίχωρα

Αν και το Bunk’Art 2 κλέβει την παράσταση λόγω τοποθεσίας, το Bunk’Art 1 (στις παρυφές των Τιράνων, κοντά στο τελεφερίκ Dajti Express) είναι το «μεγάλο αδελφάκι». Είναι ένα τεράστιο, πενταώροφο υπόγειο καταφύγιο με πάνω από 100 δωμάτια, σχεδιασμένο για τον ίδιο τον Ενβέρ Χότζα και το επιτελείο του. Εκεί, η ιστορία συναντά τη modern art, καθώς πολλά δωμάτια φιλοξενούν καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις (art installations) που σχολιάζουν την απομόνωση και τον φόβο του παρελθόντος.

Η έξυπνη αξιοποίηση…

Αυτό που κάνει τα Bunk’Art να ξεχωρίζουν παγκοσμίως δεν είναι απλά η διατήρηση της ιστορίας, αλλά η μουσειολογική τους προσέγγιση. Οι δημιουργοί τους δεν έφτιαξαν ένα βαρετό, ακαδημαϊκό μουσείο. Χρησιμοποίησαν τον ήχο, τα οπτικά εφέ και τη σύγχρονη τέχνη για να δημιουργήσουν μια εμπειρία.

Καθώς περπατάς στους διαδρόμους, ακούγονται ψίθυροι, σειρήνες και αποσπάσματα από ομιλίες του Χότζα, μεταφέροντας τον επισκέπτη απευθείας στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου. Αυτό το «πάντρεμα» ιστορικού τραύματος και σύγχρονης αισθητικής έχει μετατρέψει τα καταφύγια σε viral προορισμό για travel bloggers και τουρίστες από όλο τον κόσμο.

Ένα μάθημα ιστορίας που αξίζει να ζήσεις

Η Αλβανία έκανε κάτι που πολλές χώρες δυσκολεύονται να κάνουν: πήρε τα σύμβολα του φόβου, της καταπίεσης και της παράνοιας και τα μετέτρεψε σε εργαλεία μνήμης, εκπαίδευσης και οικονομικής ανάπτυξης.

Τα Bunk’Art των Τιράνων δεν είναι απλά μια τουριστική ατραξιόν για να βγάλει κανείς μια εντυπωσιακή φωτογραφία στο Instagram. Είναι ένα ζωντανό μνημείο για το πόσο εύκολα μπορεί μια κοινωνία να βυθιστεί στο σκοτάδι, αλλά και για το πώς η δημιουργικότητα μπορεί, τελικά, να νικήσει το τσιμέντο του ολοκληρωτισμού. Αν επισκεφθείτε τα Τίρανα, η κάθοδος σε αυτά τα καταφύγια είναι μια εμπειρία που θα σας μείνει αξέχαστη.